Sau Equalizer (EQ), các thiết bị xử lý dải động là công cụ làm việc thiết yếu không chỉ trong mixing mà còn ở khâu thu âm, mastering. Ta hãy cùng tìm hiểu độ động (dynamics), dải động là gì, tác động thú vị của chúng tới cách ta cảm nhận âm thanh, âm nhạc ra sao.
Nội dung chính
Dynamics là gì?
Khi nghe 1 dàn nhạc giao hưởng, bạn sẽ thấy lúc thì họ đánh liu riu bé xíu, lúc thì du dương êm tai, lúc thì giật mình vì to và dữ dội. Sự biến động về âm lượng, về sắc thái biểu cảm của dàn nhạc theo thời gian chính là độ động (dynamics). Khoảng biến thiên âm lượng giữa những nốt nhạc nhỏ nhất và nốt nhạc to nhất là dải động (dynamic range).
Dynamics tồn tại ở nhiều cấp độ. Từ sự biến động âm lượng tinh tế của 1 âm thanh đơn lẻ, sự biến động âm lượng giữa các nốt khác nhau của cùng 1 nhạc cụ, tới biến động về âm lượng giữa các phần khác nhau của cả 1 bài hát như ví dụ với dàn nhạc giao hưởng ở trên.
Dynamics của 1 âm thanh, 1 nốt đơn lẻ
Bạn hãy nhìn và nghe ví dụ 1 nốt nhạc chơi bằng guitar dưới đây:
Ngay khi gảy đàn, cường độ âm thanh tăng rất nhanh, tạo nên phần đầu nốt. Sau đó, tiếng đàn ngân một hồi, và cuối cùng là suy giảm dần.
Nếu vẽ lại sự biến thiên âm lượng tiếng đàn theo thời gian, ta sẽ có 1 biểu đồ gọi là hình dạng biên độ theo thời gian (sound envelope) của nốt nhạc.

Đây chính là Dynamics tại cấp độ nhỏ nhất: Âm thanh đơn lẻ.
DAW hiển thị tín hiệu âm thanh dưới dạng waveform theo 2 trục: biên độ (dọc) và thời gian (ngang). Trên cùng 1 track, waveform to hơn có biên độ, cường độ lớn hơn. Nhưng điều đó không đồng nghĩa với âm thanh đó sẽ nghe to hơn, vì cơ chế cảm nhận âm lượng của tai người rất phức tạp, không giống quy ước biểu diễn waveform đơn thuần.
Dynamics của cụm nốt nhạc, cụm âm thanh
Khi gõ trống, bạn càng đều tay thì âm lượng của mỗi nhát gõ càng ổn định, sự chênh lệch âm lượng càng thấp, dải động càng thấp. Ngược lại, bạn gõ lúc nhẹ lúc mạnh, âm lượng các nhát gõ khác nhau rõ rệt hơn, dải động cao hơn. Hãy nhìn ảnh và nghe âm thanh minh họa phía dưới.
Dải động thấp hay cao không liên quan gì tới việc phần chơi nào có âm lượng lớn hơn. Thứ ta quan tâm là sự khác biệt, phạm vi chênh lệch giữa các âm thanh, nốt đơn lẻ chứ không phải là âm lượng tuyệt đối. Hãy quan sát đường kẻ màu đen nối giữa các đỉnh âm của snare trên biểu đồ giúp hình tượng hóa khoảng biến thiên đó.
Hãy nghe, đừng chỉ nhìn.
Đánh đều:
Đánh không đều:
Đây là dynamics ở cấp độ số 2: cụm nốt nhạc, cụm âm thanh. Còn biến thiên âm lượng nội bộ trong từng nhát snare là dynamics ở cấp độ thứ 1.
Dynamics giữa các đoạn trong bài
Tương tự như vậy, ở cấp độ bài hát, độ động cũng thể hiện qua sự biến động về âm lượng do sắc thái chơi mạnh nhẹ, trầm bổng khác nhau tại các đoạn khác nhau. Với nhạc giao hưởng, chúng ta thấy điều này rõ ràng hơn các thể loại nhạc hiện đại như Rock, Pop.
Và ta gọi đó là macro dynamics – cấp độ dynamics lớn nhất, thể hiện sự tương phản quy mô lớn giữa các phần khác nhau trong bài. 2 cấp độ nhỏ hơn ở trên, ta gọi là micro dynamics, thể hiện sự biến đổi âm lượng tinh tế hơn giữa các nốt khác nhau và giữa từng phần của 1 nốt đơn lẻ.
Ví dụ sau là biểu đồ sóng âm thể hiện macro dynamics của 1 soundtrack (dàn nhạc giao hưởng thể hiện) và 1 ca khúc Death Metal:
Tại sao dynamics lại quan trọng?
Tại sao Dynamics lại quan trọng? Hãy nhớ lại 1 vài bài giảng của các thầy cô bạn học từ thời học sinh. Thầy cô nào giảng bài với giọng nói trầm bổng, lúc to lúc nhỏ luôn khiến bạn chú ý hơn, cảm thấy thú vị hơn các thầy cô có giọng giảng đều đều như đọc kinh.
Âm nhạc cũng vậy. Sự tương phản góp phần tạo nhịp điệu, điểm nhấn, cảm giác chuyển động và biểu cảm. Độ động phải có ở cả 3 cấp. Nếu không, âm nhạc sẽ vô cùng buồn chán và âm thanh sẽ nghe như tra tấn. Muốn biết thiếu micro-dynamics sẽ ra sao? Hãy mua mấy chiếc đàn organ cho trẻ em rẻ nhất bạn có thể tìm và chơi thử. Dynamics cấp 1 và cấp 2 gần như không tồn tại trên những cây đàn đó.
Dynamics quan trọng nhưng sao ta lại phải kiểm soát nó?
Vì không phải cứ càng biến thiên âm lượng nhiều, dải động càng lớn thì càng tốt. Mỗi thể loại, nhạc cụ, và hoàn cảnh nghe lại cần mức kiểm soát dải động khác nhau.
Hãy tưởng tượng:
- Nghe 1 bản nhạc giao hưởng trên ô tô khách. Dải động quá lớn và tiếng ồn từ đường quá to khiến bạn không nghe được đoạn chơi nhỏ. Muốn nghe được đoạn nhỏ, bạn lại phải bịt tai khi dàn nhạc đánh tới đoạn to.
- Nghe 1 bản nhạc có giọng hát quá tự nhiên vào đêm khuya. Bạn sẽ giật mình thon thót theo từng chữ nhấn nhá của ca sĩ.
Dải động lớn khiến âm nhạc nghe có hồn, có sự tương phản. Nhưng lớn quá sẽ tạo cảm giác khó chịu khi nghe và kén chọn bối cảnh nghe, hệ thống thiết bị nghe như ví dụ trên.
Trong một ca khúc nhạc pop, ca sĩ hát với dải động lớn khiến âm lượng kém ổn định. Từ thì quá to, bật ra khỏi bản mix. Từ thì quá nhỏ, chìm nghỉm trong bản mix.
Vì thế, ta cần phải kiểm soát dynamics. Kiểm soát không phải là “giết” dynamics. Ta giới hạn dải động theo ý muốn, điều chỉnh dải động theo nhu cầu.
Việc kiểm soát dynamics có thể nhằm mục đích:
- Ổn định âm lượng để trải nghiệm nghe dễ chịu hơn
- Cố định vị trí nguồn âm trong bản mix
- Ổn định âm sắc của nguồn âm
- Kéo dài độ ngân, làm dịu hoặc làm nét đầu âm
- …
Đừng nghĩ rằng kiểm soát lúc nào cũng là nén. Việc mở rộng dải động, phục hồi dải động cũng là kiểm soát. Bởi vậy, công cụ xử lý dải động rất phong phú thay vì chỉ có mỗi compressor, limiter.
Hiệu ứng nén tiếng (compression) là gì?
Hiệu ứng nén (compression) là hiệu ứng phổ biến nhất trong tất cả các loại hiệu ứng, biện pháp quản lý dải động.
Mục đích chính của hiệu ứng nén là giảm bớt biên độ biến đổi về cường độ âm thanh. Âm to thì cho nhỏ lại, hoặc âm nhỏ thì đẩy to lên theo liều, lượng mà ta mong muốn. Kết quả là âm lượng đều hơn, ổn định hơn.
Trong ví dụ dưới đây, nửa trước là âm thanh gốc. Nửa sau là âm thanh sau khi bị nén:
Lắng nghe:
Bạn có thể thấy rõ sự biến đổi trong Waveform giữa âm thanh gốc và âm thanh bị compress (nén). Sự chênh lệch về âm lượng giữa phần đầu và phần thân của âm thanh bị nén thấp hơn so với âm thanh gốc. Hay nói cách khác, dải động của âm gốc đã bị thu hẹp.
Thực tế, việc ổn định âm lượng chỉ là 1 trong số những lý do mà các kỹ sư nhà nghề sử dụng hiệu ứng nén. Bởi trong quá trình nén, tùy theo cách căn chỉnh thiết bị, thiết bị nén tiếng sẽ thay đổi cả sắc thái biểu cảm, đặc tính âm thanh của âm gốc theo cách mà các thiết bị khác như EQ, núm âm lượng… không thể làm được.
Compressor/Limiter/Gate khác nhau như thế nào?
Việc xử lý dải động của tín hiệu âm thanh thường do 3 thiết bị là Compressor, Limiter, và Gate đảm nhiệm. Tất cả đều chạy tự động và điều chỉnh mức độ can thiệp dựa trên cường độ tín hiệu đo được.
Điểm khác biệt cốt lõi:
- Compressor giảm bớt sự biến thiên âm lượng. Nó chính là thiết bị nén tiếng phổ biến nhất. Mức độ tác động từ nhẹ nhàng tới vừa phải tùy theo thiết lập.
- Limiter là một compressor với mức tác động gắt hơn, can thiệp mạnh hơn, kiểm soát cường độ tín hiệu (đặc biệt là đỉnh âm) tốt hơn.
- Gate thì lại hoạt động ngược so với 2 thiết bị trên. Nó làm âm thanh nhỏ (dưới ngưỡng quy định) trở nên… nhỏ hơn nữa. Nói cách khác, Gate tăng sự tương phản về âm lượng giữa âm thanh to và âm thanh nhỏ, tăng dải động của tín hiệu gốc. Mức độ giảm âm lượng có thể chỉ là vài dB hoặc làm tín hiệu câm hoàn toàn.
Hãy xem và nghe 3 ví dụ sau với thứ tự: 1 Compressor, 2 Limiter và 3 Gate.
Audio minh họa:
Nhìn hình và waveform ở trên, bạn có thể thấy rõ Limiter “gọt” đỉnh của âm thanh “ngọt” như thế nào. Compressor “khoan dung” hơn Limiter, cho waveform vượt quá ngưỡng 1 chút. Còn Gate thì ngay khi thấy có “cơ hội”, “hắn” từ từ giảm cường độ âm thanh cho tới khi im hẳn. Kết quả là đuôi ngân ngắn hơn so với khi sử dụng Compressor, Limiter.
Trên thực tế, không phải Limiter nào cũng “gọt” đỉnh âm gắt như vậy, không phải lúc nào ta cũng dùng Gate để chặn cụt lủn phần đuôi tiếng. Đây là ví dụ minh họa, và tôi cần phải căn chỉnh như vậy để bàn nhìn và nghe rõ sự khác biệt.
Kết luận
Độ động (dynamics) là phần hồn của âm thanh, âm nhạc. Các bộ xử lý dải động giúp bạn định hình những biến thiên âm lượng tinh tế đó để phục vụ bản thu, bản mix, và bản master.
Dùng hợp lý, âm thanh trở nên rõ ràng, chắc hoặc mềm hơn theo ý muốn, giàu sức sống hơn. Dùng bừa bãi, tiếng sẽ bị tù, bị nghẹt, mất tự nhiên, nghe lâu rất khó chịu.
Nào, hãy cùng đến với bài viết tiếp theo của Tạp chí MIX để khám phá chi tiết hơn về thiết bị được cho là nguyên gây “viêm màng túi mãn tính” của giới phòng thu: Compressor.

Chuyên gia âm thanh, tác giả sách
Nguyễn Thái Hà có hơn 20 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực âm thanh. Anh thích nghiên cứu về tất cả các vấn đề xung quanh âm thanh để tìm ra các phương pháp tư duy tốt, quy trình làm việc hiệu quả cho kỹ sư âm thanh, nghệ sĩ, và người nghe nhạc đại chúng.




bài viết rất có ích :3, mình cũng đang tập tọe mix để thu các bản nhạc mình sáng tác và làm demo cho band. Hóng các post tiếp theo :3 và rất hóng những bài hướng dẫn cụ thể hơn mix từng thể loại nhạc
như metalcore, hardcore, melodic death v.v …. cũng như các bài hướng dẫn mix nhạc cụ :3
Chào Việt Anh,
Cảm ơn bạn đã ủng hộ. Nếu được, bạn hãy subscribe vào Mailing List của chúng tôi để nhận email tổng hợp bài viết hàng tuần và quà tặng của MIX: http://www.tapchimix.com/email-sign-up/
Team MIX sẽ cố gắng cover được nhiều thể loại nhạc hơn. Nhưng trước hết, chúng tôi muốn cung cấp các kiến thức cơ bản, có thể áp dụng chung cho mọi loại nhạc.
Hi vọng sẽ gặp lại bạn nhiều trên website của MIX.
Thân,
Nguyễn Thái Hà
Thx bạn, mãi đến hnay mới hiểu rõ về Dynamics. Trong mấy cái về audio, mình thấy compression là trìu tượng nhất. Giờ đã clear.
Thx chủ thớt. 😉
Lúc đầu tập tọe mình cũng có thắc mắc y hệt như bạn. Giờ đầu đc thông rồi thì chia sẻ lại thôi. Hehe. Rất vui vì đã “thông” đc bạn nữa. Haha
Tuyệt quá, từ một thứ phức tạp bạn giải thích thật dễ hiểu
Cám ơn bạn rất nhiều, mong site có nhiều bài chia sẻ bổ ích hơn 😀
Hi Tuấn,
Cảm ơn bạn. Bọn mình luôn đề cao tiêu chí dễ hiểu mà. 😉
Nguyễn Thái Hà
Dùng compression quả thật rất khó, quá tay 1 tý là hỏng bài ngay.
Rất ủng hộ bài viết của tác giả ! 😉
Hi Joseph,
Cảm ơn bạn đã ủng hộ. Khi nào dùng Compression mà bạn thấy rõ sự thay đổi mà không cần tăng volume, đó thường là lúc bạn đã quá tay 😉
Nguyễn Thái Hà
Xin chào, mình là 1 amatuer producer ở nhà đc 7 năm rồi. Có 1 câu hỏi mình luôn băn khoăn là âm thanh distortion có cần compression ko? Mình tìm hiểu qua nhiều diễn đàn thì 1 số họ luôn nói là tín hiệu distortion đặc trưng của metal thật ra đã đc compression rất nhiều rồi, ko cần thiết phải thêm compression, 1 số khác thì nói rằng họ vẫn thêm compression 1 chút để cân bằng âm lượng?
Chào supterV,
Đó cũng là câu trả lời mình thường thấy. Tuy nhiên, khi vào xử lý thật, đa số họ lại compress tiếp guitar distortion chứ ko như họ trả lời đâu.
Có điều đôi khi họ hạn chế sử dụng Broadband Compression, thay vào đó họ sử dụng Multiband compression.
Ứng dụng của Multiband compression đáng chú ý nhất cho Distortion Guitar là để kiểm soát nhóm tần số từ 250-330 Hz vốn biến động rất nhiều và là tác nhân gây đục số 1 cho track distortion guitar khi người chơi dùng kỹ thuật PALM MUTE.
Mình cũng hay dùng Waves C4 để xử lý như vậy.
Ngoài ra, bạn có thể dùng Broadband COmpressor như thường, có điều, hãy nhẹ nhàng với 1 chút Gain Reduction thôi (cỡ 1-2dB) là đủ. Nhiều khi mình chỉ chạy qua compressor với Gain Reduction như vậy để lấy color character mà thôi. 😉
Nguyễn Thái Hà
Ra vậy, cám ơn đã giúp mình thông suốt vấn đề. Mình hy vọng sắp tới sẽ có 1 bài viết nói về Multiband compression trong mixing cũng như mastering nhạc :). Cá nhân mình thấy trang web này rất thích hợp cho những người như mình vì mình vốn dốt TA, khó khăn trong việc tìm kiếm nguồn học tập :D.
Hi supterV,
Mình đã list Multiband Compression vào 1 bài viết trong Quý I. Vì đây là 1 thiết bị khó dùng nên mình chưa giới thiệu sớm với mọi người vội mà.
Mình có 1 tip nhỏ chia sẻ với bạn khi sử dụng Multiband Compression: Đừng dùng toàn bộ các band. Ví dụ Waves C4 có 4 band, Waves C6 có 6 band nhưng mình ko bao giờ dùng hết. Chỉ dùng 1 vài band nơi vấn đề về EQ Response xuất hiện. Tất cả các band còn lại bypass hết.
Hi vọng tip này giúp đc bạn ngay thay vì phải chờ tới khi bài về Multiband Compression ra lò. 😉
Nguyễn Thái Hà
Như vậy còn Expander thì sao? Em có nghe về Expander như một thiết bị làm tăng Dynamics nhưng không hiểu lắm. Ngược lại so với Compressor sao?
Chào ShadyShane,
Đúng như bạn nói, Expander có tác dụng ngược lại với Compressor nhưng ít phổ biến hơn nên mình không giới thiệu trong bài.
Diễn giải 1 cách nôm na, Expander giúp tăng cường sự khác biệt về cường độ âm thanh giữa phần to nhất và phần nhỏ nhất của âm thanh. Nó giảm bớt âm lượng của phần tín hiệu có cường độ thấp hơn ngưỡng chỉ định (Threshold) và tăng âm lượng cho phần tín hiệu có cường độ cao hơn Threshold.
Kết quả là Dynamic Range của âm thanh được cải thiện. Tuy nhiên, nếu dùng không cẩn thận, nó lại có tác dụng như 1 Gate vì làm giảm độ ngân của âm thanh.
Bạn có thể dùng Expander để lọc những track thu âm bị ồn dựa trên cơ chế này. 😉
Hi vọng bạn đã bớt thấy khó hiểu về Expander.
Nguyễn Thái Hà
Hôm nay nghiền ngẫm câu trả lời về Expander này, rất hay! Cám ơn Nguyễn Thái Hà!
chỉ có 1 từ để diễn tả cám xúc lúc này là : ” cám ơn bạn rất nhiều ” !
bài viết của các anh rất bổ ích
Mod quá nhiệt tình
Đọc bài viết của bạn có cảm giác liên tưởng đến tiến sĩ Lê Thẩm Dương 😀 ^ ^.
Giải thích những vấn đề trừu tượng, chưa bao giờ biết đến nhưng luôn luôn muốn nghe, muốn đọc từng chữ. Thích thú từ đầu đến cuối. Điều này rất ít thấy trong các diễn đàn khác.
Mình mới đang tập bước đi những bước đi đầu tiên trong lĩnh vực này. Rất cảm ơn những chia sẻ của bạn.
Hi vọng sẽ còn nhiều bài viết hay như này nữa.
Àh, hi vọng sẽ có 1 cuốn giáo trình về lĩnh vực này. Chắc chắn nó sẽ rất dài, những mình tin chắc rằng dù có dài đến đâu thì chúng tôi cũng sẽ gặm hết từng từ :D.
Cảm ơn Lê Ba rất nhiều.
Chúc bạn tìm thấy nhiều niềm vui hơn trong lĩnh vực thú vị này. Về sách, chắc chắn sẽ có 😉
Thân mến,
Nguyễn Thái Hà
Thông tin rất có ích 😀 cảm ơn tác giả
Anh nói Expander giúp tăng cường sự khác biệt về cường độ âm thanh, nhưng lại làm giảm âm lượng thấp hơn quy định và tăng âm lượng khi nó cao hơn quy định, ko biết anh có nhầm ko hay do em chưa hiểu nhỉ, mong a phản hồi ạ
Chào Tài,
Cảm ơn Tài đã comment. Thực ra, các thuật ngữ như gate, limiter, compressor, expander sinh ra chủ yếu là để gọi tên các cách thức cấu hình khác nhau cho các bộ xử lý dynamics. Ví dụ như: khi bạn tăng ratio của compressor lên từ 10:1 trở lên, thì compressor nó được coi là Limiter. Và khi bạn tăng tiếp ratio từ 100:1 trở lên tới ∞:1 thì nó được coi là Brick Wall Limiter.
Bạn có thể thấy rất nhiều plugin hoặc stock plugin thậm chí họ còn đặt tên là Expander/Gate plugin vì 2 thứ này thực chất nó có thể tạo ra kết quả tương đồng tùy theo cách chúng ta cấu hình cái plugin đó.
Với 1 số dynamics processor cho phép tinh chỉnh rất sâu vào mọi thông số, thì Expander hoàn toàn có thể làm công việc của 1 chiếc gate.
Ví dụ, bạn có 1 signal biến thiên từ -30 dB tới -10 dB. Threshold bạn đặt -20dB. Expander này khi cấu hình phù hợp, nó có thể làm tăng level của phần tín hiệu có âm lượng từ -20dB tới -10dB trở lên cao hơn nữa. Và đồng thời có thể giảm âm lượng của phần tín hiệu có âm lượng từ -30dB tới -20dB xuống thấp hơn nữa. Rất linh hoạt.
Thông thường, các expander đơn giản chỉ quan tâm tới nửa trên của Threshold, tức là nó làm cho phần tín hiệu có level cao hơn threshold trở nên cao hơn nữa để tăng sự tương phản âm lượng với các phần tín hiệu khác của track. Nhưng bạn hoàn toàn có thể làm điều ngược lại với negative ratio. Chỉ là không phải expander nào cũng cho ta đầy đủ các control để config ngược nó như vậy thôi.
Thân mến,
Nguyễn Thái Hà.